Historia Towarzystwa (część 1.)

 

Towarzystwo Przyjaciół (początkowo Miłośników) Miasta Ogrodu Podkowa Leśna powstało 4 marca 1930 r. Założona w 1925 r. Podkowa istniała wtedy zaledwie pięć lat. Wobec braku lokalnych władz administracyjnych przez pierwsze cztery lata swego działania Towarzystwo było praktycznie samorządem osiedlowym, którego funkcje dopiero w 1934 r. przekazało nowo utworzonemu sołectwu. Miejscowość powstała w lesie, sporą część jej mieszkańców stanowili urzędnicy i przedstawiciele wolnych zawodów; ludzie, którym zależało na utrzymaniu unikalnego pod wieloma względami charakteru Podkowy.

Strukturę Towarzystwa tworzyły: Walne Zgromadzenie, Zarząd, Komisja Rewizyjna oraz sekcje: budowlano-sanitarna, ochrony przyrody i sportowa, budowy kościoła, oświetlenia osiedla, ustalenia nazw ulic oraz bezpieczeństwa. Najważniejsze cele, zapisane w Statucie, to urządzenie wzorowego osiedla, utrzymanie tegoż osiedla na należytej wysokości pod względem administracyjno-gospodarczym, zdrowotnym i ogólnokulturalnym, czemu służyć miała między innymi obrona praw stowarzyszonych we wszystkich sprawach dotyczących osiedla w instytucjach państwowych, komunalnych i społecznych [...] udogodnienia komunikacyjne, telefoniczne, telegraficzne i pocztowe, zakładanie i utrzymywanie straży ogniowej, szpitali, czytelni, bibliotek, szkół, sklepów, parków i ogrodów, czuwanie nad należytym stosowaniem przepisów ogniowych, budowlanych i sanitarnych, wprowadzenie oświetlenia, kanalizacji, wodociągów, urządzenie i utrzymywanie w należytym porządku chodników i ulic. Były to cele liczne i ambitne, daleko wykraczające poza sferę zainteresowań dzisiejszych stowarzyszeń miłośników małych ojczyzn.

Na pierwsze lata działalności Towarzystwa nakładał się narastający od pewnego momentu konflikt mieszkańców z Zarządem Dóbr Podkowa Leśna, czyli najpóźniejszym wcieleniem spółki, która parcelowała Podkowę i prowadziła sprzedaż działek. Spór zaostrzał się w miarę jak przybywało obywateli Podkowy, nie związanych w żaden sposób z Zarządem Dóbr i odbił się też na obliczu Towarzystwa, które w 1934 roku wybrało nowe władze, od tej pory w zdecydowany sposób walczące o interesy osiedla.

Podkowa Leśna nie miała bowiem zatwierdzonego planu parcelacji ani planu zabudowy. Zdarzało się więc, że parcelowane działki miały całkiem dowolne kształty, albo wystawały na ulicę. Brak planu zabudowy oznaczał natomiast, że osiedlu grozi chaos budowlany. Nie bez znaczenia był też fakt, że kredyty na budowę domów mogli otrzymywać tylko budujący w miejscowościach, które taki plan zatwierdziły. Próbując temu zaradzić Towarzystwo starało się egzekwować tzw. zastrzeżenia hipoteczne, czyli przepisy budowlane zawarte w umowach o kupno działek. Przewidywały one między innymi, że nie wolno dzielić działek ani bez zezwolenia wycinać na nich drzew; dom może mieć najwyżej jedno piętro z mansardą i elewacje ze wszystkich stron, nie wolno natomiast bez specjalnej zgody wznosić budynków produkcyjnych ani handlowych. Przepisy regulowały dokładnie odległość budynku od ulicy i od granic działki, miejsca dla urządzeń sanitarnych i śmietników itp. Nieco rozszerzoną wersję zastrzeżeń hipotecznych Towarzystwo przedstawiło w 1937 r. jako projekt lokalnych przepisów budowlanych, które zastąpiłyby wciąż nie istniejący plan zabudowy osiedla.

Przez kilka przedwojennych lat Towarzystwo próbowało też doprowadzić do przekazania gromadzie terenu parku i tzw. ciągów zieleni, które formalnie rzecz biorąc nadal nie były jej własnością, wbrew obietnicom, jakie Zarząd Dóbr składał nabywcom podkowiańskich działek. Zebrania mieszkańców, protesty i apele do władz powtarzały się przez kilka lat; jednak teren parku przekazano gromadzie dopiero w 1942 roku.

Prócz spraw największego kalibru – a należały do nich jeszcze próby zmiany statusu Podkowy na gminę wiejską z uprawnieniami finansowymi gminy miejskiej albo na osiedle podmiejskie, które to pojęcie jednak nie istniało w ówczesnym prawie - toczyło się jeszcze codzienne życie Podkowy i Towarzystwa. Sekcja sportowa utrzymywała zimą lodowisko i tor saneczkowy, a latem kort, na którym rozgrywano turnieje o mistrzostwo Podkowy i mecze z reprezentacjami Grodziska, Komorowa i Milanówka. Sekcja bezpieczeństwa zatrudniła początkowo trzech stróżów; potem starała się o utrzymanie letniej strażnicy policyjnej w Podkowie przez cały rok. Towarzystwo wymieniało korespondencję z dyrekcją EKD: Podkowianie upominali się o tańsze bilety i o dodatkowe pociągi w godzinach dojazdów do pracy i wieczornych powrotów z teatrów w Warszawie; dyrekcja EKD uprzejmie prosiła o sugestie w sprawie nowych rozkładów jazdy. Od 1935 r. ukazywał się biuletyn Towarzystwa. Rozpoczęły się starania o szkołę, współpraca z podobnymi organizacjami z Komorowa, Milanówka (m.in w sprawie budowy gmachu gimnazjum w Milanówku), Grodziska i innych miejscowości powiatu błońskiego; podkowiańskie ulice uzyskały nazwy od ptaków, zwierząt, drzew i kwiatów – co lokalna tradycja przypisuje bajkopisarzowi Benedyktowi Hertzowi. Towarzystwo zaproponowało, by wędrownym żebrakom wykupywać bony na bezpłatne obiady, rozprowadzało – bez zysku – nawozy sztuczne, zainteresowanym wypożyczało opryskiwacz, protestowało przeciw wypasaniu bydła na terenie osiedla, propagowało akcję odkomarzania i zapraszało co tydzień na brydża. Ostatnie Walne Zgromadzenie w marcu 1939 r. zakończyło się wnioskiem o poparcie świeżo utworzonego komitetu Funduszu Obrony Narodowej.

Towarzystwo Przyjaciół Miasta Ogrodu Podkowa Leśna zaczynało w 1930 roku od trzydziestu trzech członków; w roku 1939 było ich dziewięćdziesięciu. Kolejnymi prezesami byli: Alfons Kühn, ksiądz Bronisław Kolasiński, Mieczysław Jelicz, Ludwik Zawadzki, Stefan Purski i Bolesław Dzikiewicz.

Po II wojnie światowej aż do 1988 roku próby odtworzenia lub zastąpienia dawnego Towarzystwa nowym nie udały się; albo sprzeciwiały się im władze albo sztucznie tworzonej organizacji nie chcieli sami Podkowianie. W roku 1988, w zmienionej sytuacji politycznej i społecznej z inicjatywy grupy mieszkańców Towarzystwo wznowiło działalność jako stowarzyszenie zwykłe, przekształcone cztery lata póżniej w rejestrowe. Pierwszym prezesem Towarzystwa został Andrzej Lipiński; od 1995 roku funkcję tę pełni Hanna Gradkowska.

Początkowo działalność Towarzystwa toczyła się w dwóch sekcjach – historycznej i spraw bieżących, których było jak zawsze dużo: przygotowania do budowy sieci wodociągowo-kanalizacyjnej, zbiórka segregowanych śmieci, sprzątanie ulic, kwestia niszczejących terenów zielonych, uciążliwych zakładów produkcyjnych, braku parkingów, ograniczenia prędkości ruchu samochodowego. Sekcja historyczna przeprowadziła spis charakterystycznych dla Podkowy małych kapliczek w ogrodach i na ścianach domów i zaczęła gromadzenie materiałów dotyczących przeszłości miasta. Część z nich dała początek publikacjom „Biblioteki Podkowiańskiej”, obejmującej dotychczas pięć pozycji: pracę Bogdana Wróblewskiego Podkowa Leśna, miasto - ogród, do 1939 r.; Grzegorza Grątkowskiego Architekturę Podkowy Leśnej; Małgorzaty Wittels Album z Podkową; Beaty Wróblewskiej W salonie i w Arkadii oraz Marii Iwaszkiewicz Luźne wspomnienia. W przygotowaniu są dwa kolejne tomy Biblioteki, ukazał się też folder o Podkowie z tekstem Małgorzaty Wittels i zdjęciami Tomasza Jakobielskiego. Towarzystwo publikuje własny biuletyn, ostatnio przejęło wydawanie Podkowiańskiego Magazynu Kulturalnego.

W wyborach samorządowych w 1994 r. do rady miejskiej weszło dziesięciu kandydatów wyłonionych przez Towarzystwo. Przez kilka lat istniało Forum Obywatelskie, działające na styku Towarzystwa i samorządu.

W 1997 r. odbył się pierwszy, zorganizowany przez Towarzystwo międzyszkolny konkurs wiedzy o Podkowie Leśnej. Drugi konkurs, rok później, poświęcono historii Podkowy, a trzeci związany był z obchodami Roku Mickiewiczowskiego. Towarzystwo przeprowadziło też dwukrotnie konkurs na najpiękniejszy ogród podkowiański.

Działalność ekologiczna jest mocną stroną Towarzystwa, które inicjuje akcje wiosennego sprzątania lasu, edukację w tzw. ekozespołach, czyli grupach sąsiedzkich, interweniuje w sprawie niszczenia parku miejskiego. W 1999 r. wyznaczono trzy trasy rowerowe w Lesie Młochowskim. Wspólnie z Urzędem Miasta uporządkowano i wyposażono plac zabaw w Ogrodzie Matki i Dziecka.

Od kilku lat Towarzystwo bardzo zdecydowanie wypowiada się w sprawie budynku przedwojennego kasyna i klubu sportowego w parku. Odzyskany po latach budynek, jeden z najbardziej charakterystycznych dla Podkowy zabytków, ma zostać sprzedany. Tak postanowiły władze miasta. Zdaniem Towarzystwa powinien nadal, zgodnie z tradycją służyć mieszkańcom Podkowy.

W czercu 1990 roku podjęto uchwałę o ustanowieniu honorowej odznaki „Zasłużonego dla Podkowy Leśnej”. Pierwszym odznaczonym w 1991 roku był ksiądz Leon Kantorski, wieloletni proboszcz parafii Świętego Krzysztofa w Podkowie Leśnej, inicjator wielu akcji, które przeszły do historii miasta. Po nim honorowe tytuły otrzymali: Halina Regulska, która wniosła wielki wkład w budowę kościoła w Podkowie, Narcyz Szwedziński, zasłużony dla powstania podkowiańskiej szkoły; Marta Pajączkowska, wieloletnia nauczycielka szkoły w Podkowie; Annick Geoffroy i Dominique Thevenet, dwie Francuzki, które w latach stanu wojennego organizowały pomoc dla mieszkańców naszego miasta; Andrzej Lipiński, lekarz, społecznik, pierwszy prezes reaktywowanego Towarzystwa; działacz społeczny Andrzej Gazda oraz Wanda Głowacka.