PODKOWIAŃSKIE A B C

Architektura Podkowy Leśnej może stanowić trójwymiarowy podręcznik historii architektury polskiej od okresu międzywojnia do czasów współczesnych. Najstarsze, nieliczne już budynki pochodzą z XIX wieku, kiedy to na terenie dzisiejszej Podkowy znajdowało się letnisko Stanisławów, należące do dóbr brwinowskich rodziny Lilpopów. Po parcelacji Podkowy ( 1925 r.) rozpoczął się swoisty boom budowlany. Powstawały zarówno wille nawiązujące do tradycji polskich dworków, jak i awangardowe budynki, projektowane przez znakomitych architektów (głównie warszawskiej szkoły architektonicznej). Zachowały się także domki letniskowe, które od czasów II wojny światowej stały się domami całorocznymi i na przestrzeni lat podlegały różnorodnym przeróbkom. Interesująca jest także architektura obiektów użyteczności publicznej powstałych przed II wojną światową: budynek stacji EKD/WKD w Podkowie Głównej, Klub Sportowy (obecnie Pałacyk-Kasyno), kościół p.w. św. Krzysztofa. Na terenie miasta znajduje się 140 budynków wpisanych do ewidencji zabytków (wojewódzkich lub gminnych), kilka pomników i miejsc pamięci. W roku 1981 Podkowa została wpisana do rejestru zabytków z uwagi na wartości urbanistyczne, architektoniczne i przyrodnicze, stanowiąc najlepiej zachowaną w Polsce realizację miasta ogrodu. Surowe przepisy lokalne, powstałe w latach 30. z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna, kontynuowane we współczesnych planach zagospodarowania przestrzennego, stanowią zabezpieczenie przed agresywną rozbudową i zmianą charakteru miasta. Nowopowstające domy dobrze wpisują się (na ogół) w pejzaż kameralnego miasta ogrodu.

Budżet miasta na rok 2015 wynosi po stronie dochodów 25.650.410 zł, a po stronie wydatków 27 050 410 zł, w tym główne pozycje stanowią: oświata i wychowanie ( 40,39%), administracja (13,26%), drogi (5,91%), kultura ( 5,82%).

Ceny działek i domów należą do najwyższych w kraju (pomijając centra wielkich miast) i wynoszą ok. 400-500 zł za m2.

Drogi mają długość 46,8 km, w tym znaczną część stanowią drogi gruntowe. Od 2008 roku (po zakończeniu inwestycji wod-kan.) podjęto program przebudowy ulic i remontów nawierzchni, niestety ograniczony z uwagi na możliwości finansowe miasta.

Elektryczne Koleje Dojazdowe rozpoczęły działalność 11 grudnia 1927 r. jako biznesowe przedsięwzięcie spółki „Siła i Światło”. Była to pierwsza zelektryfikowana linia kolejowa w Polsce i przyczyniła się do rozwoju miejscowości wzdłuż trasy Warszawa - Milanówek - Grodzisk. W roku 1939 przewiozła 4 mln pasażerów, w godzinach szczytu pociągi kursowały co 10 minut! Po II wojnie światowej została upaństwowiona i zmieniła nazwę na Warszawska Kolej Dojazdowa. Obecnie stanowi własność Konsorcjum Samorządowego i przewozi rocznie około 7,5 mln osób. Dzięki środkom europejskim trwa intensywny proces unowocześniania: zakupiono nowe wagony, realizowane są remonty dworców, trakcji i torów. Historię EKD/WKD można poznać w Izbie Pamięci w Grodzisku Mazowieckim.

Gromada Podkowa Leśna powstała w 1934 r.; prawa miejskie Podkowa otrzymała w roku 1969; od 1990r. funkcjonuje jako samodzielna gmina. W listopadzie 2014 roku funkcję burmistrza objął Artur Tusiński.

Historia miasta zaczęła się w kwietniu 1925r., kiedy to właściciel dóbr brwinowskich Stanisław Lilpop, Spółka Akcyjna „Siła i Światło” oraz Bank Spółek Zarobkowych powołały „Miasto - Ogród Podkowa Leśna Spółka z o.o.” - folwark Podkowa Leśna stanowił aport rzeczowy wniesiony przez S. Lilpopa. Opracowanie planu miasta zlecono Antoniemu Jawornickiemu, znanemu warszawskiemu architektowi i urbaniście. Wmurowanie kamienia węgielnego odbyło się 25 listopada 1925 r., a następnie rozpoczęto parcelację działek, meliorację, budowę dróg, sieci elektrycznej i telefonicznej. Ulicom nadano nazwy pochodzące od ptaków, zwierząt, drzew i kwiatów. Do roku 1939 w Podkowie powstało ok. 360 domów, zainstalowano ponad 200 numerów telefonicznych, a osiedlali się tu głównie oficerowie, politycy i ludzie kultury - i taki charakter miasto zachowało do czasów współczesnych. W czasie okupacji hitlerowskiej na terenie Podkowy i pobliskich miejscowości działała kompania ZWZ „Brzezinka”, mieszkali tu i działali członkowie podziemnego państwa polskiego - stąd nazwa „Mały Londyn” określająca Podkowę, Brwinów i Milanówek. Pod koniec okupacji w okolicy Podkowy stacjonowali żołnierze węgierscy, których - ze względu na zbyt przyjazne stosunki z mieszkańcami internowano i przekwaterowano. W Podkowie znajduje się zapewne jedyny pomnik postawiony „okupantom”, a przyjaźń polsko-węgierska znalazła także wyraz w latach powstania węgierskiego i polskiej „Solidarności”. Po Powstaniu Warszawskim na terenie Podkowy udzielano pomocy ewakuowanym mieszkańcom stolicy i rannym powstańcom (filia Szpitala Wolskiego znajdowała się w Pałacyku-Kasynie i domach prywatnych) oraz ratowano zabytki kultury polskiej, wywożone z płonącej Warszawy (tzw. akcja pruszkowska prof. St. Lorentza).

Infrastruktura komunalna Podkowy Leśnej przez wiele lat powojennych była zdecydowanie zaniedbana. Do roku 1990 powstały jedynie szkoła samorządowa (1965), przychodnia zdrowia (1978), a pod koniec lat 80-tych - instalacja gazowa; wszystkie dzięki inicjatywom mieszkańców. Większość obecnej infrastruktury powstała po odzyskaniu niezależności i odrodzeniu instytucji samorządu terytorialnego. Są to budynki poczty i policji, światłowodowa sieć telefoniczna, wodociąg i kanalizacja, a także rewitalizacja Pałacyku - Kasyna i d. MOK oraz pierwszy w historii miasta dom komunalny; w ostatnich latach zbudowano halę sportową oraz rozbudowano szkołę samorządową. Obecnie dla mieszkańców i władz priorytetem są remonty ulic i poprawa stanu terenów zielonych.

Jeże, zaskrońce, ropuchy, sikorki, sójki i szpaki, dziki, lisy i wiewiórki, a także rozmaite chrząszcze i inne owady zamieszkują na większej powierzchni miasta niż ludzie (ponad 50 % terenu). W centrum miasta znajduje się rezerwat leśny „Parów Sójek” oraz Park Miejski i przy wjeździe do miasta park wokół Stawiska. W Lesie Młochowskim wydzielono rezerwaty: leśny im. Bolesława Hryniewieckiego i faunistyczny „Zaborów” im. Witolda Tyrakowskiego. Na terenie miasta znajdują się też zabytkowe aleje drzew, liczne skwery, pasy zieleni i ogrody, a w nich pomniki przyrody (dęby szypułkowe, lipy drobnolistne, brzozy brodawkowate, buki purpurowe), głazy narzutowe oraz zabytki archeologiczne. To unikalne bogactwo miasta wymagające ochrony.

Kościół p.w. św. Krzysztofa powstał dzięki aktywności pierwszych mieszkańców oraz ofiarności publicznej. Zaprojektowany jako „kościół ogród” przez znakomitego architekta Brunona Zborowskiego, poświęcony został św. Krzysztofowi - patronowi automobilistów i lotników; od 1933 r. rokrocznie, w pierwszą niedzielę maja odbywa się Autosacrum (święcenie pojazdów). Ogród przykościelny został zaprojektowany przez Zdzisława Bąkowskiego, obecnie jego ważną część stanowi pomnik Kalwaria Polska autorstwa Jerzego Kaliny. We wnętrzu kościoła i na ścianach zewnętrznych znajdują się pamiątkowe tablice.
W latach 1973 - 1991 pod pieczą proboszcza ks. Leona Kantorskiego działała grupa młodzieży „Świetliki”, odbywały się słynne msze beatowe K. Gaertner „Pan przyjacielem moim”. Tu też miały miejsce trzy głodówki solidarności z osobami aresztowanymi (1980, 1985, 1986), msze: w intencji pojednania polsko-ukraińskiego (1984) i 30 rocznicy powstania węgierskiego (1986). W stanie wojennym działał Parafialny Komitet Pomocy Bliźniemu, odbywały się Spotkania z Autorem oraz działała Galeria (ok. 50 wystaw). W wielu domach odbywały się spektakle Teatru Domowego.

Literaci, malarze, muzycy, naukowcy i politycy byli w przeszłości, i są obecnie mieszkańcami Podkowy Leśnej, nadając jej niepowtarzalny koloryt i charakter. Jarosław Iwaszkiewicz nie tylko mieszkał tu ponad 50 lat, ale także próbował stworzyć kolonię pisarzy i poetów (I. Krzywicka, M. Morska i B. Knaster, J. Rytard, J. Tuwim), często gościł Skamandrytów i Karola Szymanowskiego, patronował młodym poetom (K. K. Baczyński); obecnie w domu pisarza „Stawisku” znajduje się Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów. Szczególnie liczna grupa naukowców i twórców znalazła się w Podkowie podczas okupacji i po Powstaniu Warszawskim, w tym także Pola Gojawiczyńska, patronująca obecnie Miejskiej Bibliotece Publicznej.

Łódkami pływano na stawie w Parku Miejskim przed wojną i może jeszcze wrócą po jego rewitalizacji. 14 hektarowy teren parku wraz z Klubem Sportowym został ofiarowany „wspólnocie mieszkańców” przez założycieli miasta i zaprojektowany przez inż. Leona Danielewicza jako teren sportowo - integracyjny. Park położony jest na zróżnicowanym terenie geomorfologicznym (unikatowe na Mazowszu wydmy polodowcowe o wys. 120 m n.p.m), porośniętym bogatą szatą roślinną (ok. 500 gatunków roślin), zamieszkałym przez ptaki, drobne ssaki, płazy, gady i owady. Istniejący projekt rewitalizacji parku, stanowiącego od 2003 r. zespół przyrodniczo-krajobrazowy, przewiduje reaktywację cieków wodnych i stawu oraz zagospodarowanie terenu w otoczeniu Pałacyku - Kasyna.

Mieszkańców Podkowa Leśna ma obecnie blisko 3.900; ponad 30% ma wykształcenie wyższe, w wieku produkcyjnym znajduje się 53% (20-59 lat), poprodukcyjnym ponad 26% (pow. 60 lat), zarejestrowano ponad 600 zgłoszeń działalności gospodarczej.

NGO (organizacji pozarządowych) działa ok. 25 w różnych zakresach życia publicznego. Są to oddziały i koła organizacji ogólnokrajowych, stowarzyszenia i fundacje, a także nieformalne grupy artystyczne, socjalne, sportowe, obywatelskie. Do szczególnie aktywnych należą: Parafialna Caritas, PZERiI, PKPS i LOP, Lokalna Grupa Działania „Zielone Sąsiedztwo”, stowarzyszenia: Ogród Sztuk i Nauk, Nova Podkova, Podkowiańskie Towarzystwo Biegowe, Związek Podkowian, Towarzystwo Przyjaciół Miasta Ogrodu Podkowa Leśna oraz młodzieżowe: ZHP, ZHR, UKS „Rzut Podkową” i UKS-2.

Otwarte Ogrody Podkowy Leśnej to cykliczna impreza odbywająca się od 2005 r., podczas której przede wszystkim w prywatnych domach i ogrodach odbywa się kilkadziesiąt koncertów, wystaw i imprez. Ta inicjatywa M. Prosińskiej i Ł. Willmana zyskała nagrody Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej oraz Marszałka Województwa Mazowieckiego, obecnie jest podejmowana przez wiele podwarszawskich miejscowości. Od 2012 r. w spotkaniach otwierających Otwarte Ogrody uczestniczą goście z europejskich miast ogrodów - Hellerau (Niemcy), Letchworth (W. Brytania), Wekerle (Węgry) oraz Czech i Słowacji.

Pałacyk-Kasyno został zbudowany w 1928 r. wg projektu Juliusza Dzierżanowskiego jako Klub Sportowy i łącznie z otaczającym parkiem przekazany mieszkańcom. Mieściła się tu restauracja i pomieszczenia klubowe, a w parku zlokalizowano korty tenisowe, boisko do siatkówki, tor saneczkowy; blisko położony staw pełnił funkcje miejskiego kąpieliska. W trakcie Powstania Warszawskiego ulokowano tu oddział chirurgiczny Szpitala Wolskiego; bezpośrednio po wojnie - bursę dla sierot wojennych, a następnie szkołę podstawową. Przez wiele lat był wykorzystywany przez WSS „Społem” jako ośrodek szkoleniowo - wypoczynkowy: po odzyskaniu przez miasto na początku lat 90-tych oczekiwał na remont i zagospodarowanie. Próba sprzedaży oburzyła mieszkańców i została skutecznie oprotestowana, ale dopiero pozyskanie środków unijnych umożliwiło rewitalizację obiektu. Od 2007 r. mieści się tu Centrum Kultury i Inicjatyw Obywatelskich, które stanowi obecnie - obok wspomnianego już muzeum Iwaszkiewiczów w Stawisku - ważny ośrodek życia kulturalnego i społecznego (cykle: Chopin w Kasynie, Jazz w Kasynie, Muzyczny Salon Podkowy, Filharmonia Dziecięca, Oko na Młodych, Podkova Freestyle Leśna, Dziecko w Teatrze), a także edukacji (Uniwersytet Otwarty Pokolenia).

Rada Miasta (15 osobowa) przyjęła w kolejnych kadencjach najważniejsze prawa lokalne: Plan Zagospodarowania Przestrzennego oraz Strategię Zrównoważonego Rozwoju na lata 2007-2013, która w 2013r. została zaktualizowana w perspektywie roku 2025. W wyniku wyborów w 2014 r. przewodniczącą Rady Miasta została p. Renata Gabryszuk.

Szkoła, a właściwie podkowiańskie szkoły są największym pracodawcą na terenie miasta i tworzą pełny cykl kształcenia. Podkowa posiada przedszkole miejskie, samorządowy zespół szkół (podstawowa i gimnazjum), szkołę podstawową im. św. Teresy i gimnazjum im. św. Hieronima, Liceum Społeczne, Wyższą Szkołę Medyczną oraz Wyższą Szkołę Humanistyczno-Teologiczną Adwentystów Dnia Siódmego. Do szkół samorządowych uczęszcza ponad 400 uczniów, w tym także z okolicznych miejscowości i pobliskiego Ośrodka dla Uchodźców na Dębaku.

Tereny zielone stanowią ponad połową obszaru administracyjnego Podkowy Leśnej, w skład której wchodzi także Las Młochowski. Dodatkowo powierzchnię zieloną tworzą Miejski Park Leśny, Ogród Matki i Dziecka, zabytkowy park przy Muzeum Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku oraz rezerwat „Parów Sójek”. Także w zwartej zabudowie miejskiej istnieją liczne pasy zieleni i skwery, a przydomowe ogrody są coraz bardziej zadbane. Zgodnie z lokalnymi przepisami tylko 20 - 30% działki może zostać wyłączone z powierzchni biologicznie czynnej (łącznie z zabudowaniami i infrastrukturą przydomową).

Uniwersytet Otwarty „Pokolenia” został utworzony w 2006r. przez dwie organizacje: Towarzystwo Przyjaciół Miasta Ogrodu Podkowa Leśna oraz Stowarzyszenie Związek Podkowian i stanowi ofertę edukacji „przez całe życie” dla pełnoletnich mieszkańców Podkowy Leśnej i okolic. Od momentu powstania cieszy się ogromnym zainteresowaniem dzięki wysokiemu poziomowi wykładów z różnych dziedzin kultury i nauki, licznym warsztatom tematycznym (malarski, filmowy, teatralny), zajęciom sportowym (tai-chi, nordic walking, pilaste, gimnastyka lecznicza na basenie), a także wycieczkom krajoznawczym realizowanym pod hasłem „poznajemy własny region”. Szczególnym powodzeniem cieszą się spektakle Teatru Otwartego. Działalność uniwersytetu jest finansowana ze składek słuchaczy, dotacji z budżetu miasta, grantów i darowizn. Od 2011r. organizatorem działalności jest Centrum Kultury i Inicjatyw Obywatelskich z siedzibą w Pałacyku - Kasynie.

Wybory, które stanowią wyraz obywatelskiego zaangażowania i dojrzałości, w Podkowie Leśnej cieszą się niezmiennie dużym zainteresowaniem, o czym świadczy frekwencja:

  • 75,57% w referendum o przystąpieniu do Unii Europejskiej w 2003 r. (kraj 58,85%),
  • 70,70% w wyborach Prezydenta RP w 2005 r. (kraj 49,74%), I miejsce w kraju,
  • 50,86% w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2009 r. (kraj 24,53%), I miejsce w kraju, tytuł „Pępka Europy”,
  • 74,31% w II turze wyborów Prezydenta RP w 2010 r. (kraj 55,31%),
  • 64,10% w wyborach samorządowych w 2010 r. (kraj 47,32%),
  • 72,60% w wyborach parlamentarnych w 2011 r. (kraj 48,92%),
  • 52,05% w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2014 r. (kraj 23,82%), I miejsce w kraju,
  • 62,30% w wyborach samorządowych w 2014 r. (kraj 46,64%),
  • 73,95% w II turze wyborów Prezydenta RP w 2015 r. (kraj 55,34%).

Zdrowie stanowi jeden z ważnych elementów polityki społecznej miasta. Na terenie Podkowy Leśnej działają dwa NZOZ posiadające umowy z NFZ, przychodnia rehabilitacyjna i liczne prywatne gabinety lekarskie. W pobliżu znajduje się jeden z najnowocześniejszych szpitali mazowieckich - Szpital Zachodni im. Jana Pawła II, prowadzący szeroki zakres usług medycznych. W pobliskim Pruszkowie istnieje kilka szpitali, z których także korzystają mieszkańcy. Od kilku lat podjęto działania profilaktyczne, finansowane przez budżet miasta (szczepienia dziewcząt p/ rakowi szyjki macicy, szczepienia seniorów p/ grypie, przesiewowe badania onkologiczne).



Opr. Anna Foss na podstawie statystyk publicznych, dokumentów Urzędu Miasta oraz Obywatelskiego Archiwum Towarzystwa Przyjaciół Miasta Ogrodu Podkowa Leśna. Aktualne informacje o mieście na stronie: www.podkowalesna.pl