INWENTARZ

Zespołu (zbioru) akt Archiwum działalności Towarzystwa Przyjaciół Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna do 1939 r. z lat [1926-1929] 1930-1939 [1942]

PL/1007/001

 

 Pełne opracowanie
(dokument pdf do obejrzenia lub pobrania)

I. Historia twórcy zespołu
Towarzystwo Przyjaciół Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna (dalej: TPMOPL) zarejestrowane zostało w 1930 r., początkowo pod nazwą Towarzystwo Miłośników Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna, pięć lat po przeznaczeniu terenów Podkowy Leśnej do parcelacji. Statut Towarzystwa z marca 1930 r. wskazuje, że miało ono pełnić funkcje samorządowo-administracyjne dla osiedla o nieuregulowanym wówczas statusie prawnym (Podkowa Leśna gromadą w gminie Helenów została w 1934 r.). Towarzystwo zrzeszać miało wszystkich nabywców działek na terenie miasta-ogrodu i reprezentować ich interesy wobec władz państwowych, komunalnych i osób prywatnych, zdejmując ciężar administrowania z właścicieli terenów Miasto-Ogród Podkowa Leśna Sp. z o.o., reprezentowanych przez Zarząd Dóbr.
Towarzystwo rozpoczęło działalność w 1932 r. Jego strukturę tworzyły Walne Zgromadzenie, Zarząd, Komisja Rewizyjna i sekcje, początkowo: budowlano-sanitarna, ochrony przyrody i sportowa, budowy kościoła, oświetlenia, ustalenia nazw ulic i bezpieczeństwa (ostatnia od 1933 r.).
Pierwszym przewodniczącym Towarzystwa był Alfons Kuhn (minister komunikacji w latach 1928-1932). Nadzór nad stowarzyszeniem sprawował starosta powiatowy, zgodnie z Prawem o stowarzyszeniach z 1932 r. Cele stowarzyszenia określono tak: uporządkowanie hipoteki poszczególnych parceli nabytych przez stowarzyszonych, urządzenie wzorcowego osiedla, utrzymanie tegoż osiedla "na należytej wysokości pod względem administracyjno-gospodarczym, zdrowotnym i ogólnokulturalnym", "utrzymanie osiedla Miasto-Ogród Podkowa Leśna w polskich i chrześcijańskich rękach".
W 1933 r. zmieniono nazwę stowarzyszenia na Towarzystwo Przyjaciół Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna i statut, m.in. wykreślając dyskryminujące ograniczenie pozwalające na osiedlanie się w Podkowie tylko "chrześcijanom". W styczniu 1934 r. Przewodniczącym Towarzystwa wybrany został ks. rektor Bronisław Kolasiński, pierwszy podkowiański duszpasterz (kościół p.w. św. Krzysztofa poświęcony został w listopadzie 1933 r.).
Narastający konflikt mieszkańców (członków Towarzystwa) z Zarządem Dóbr, dotyczący głównie braku planu zabudowy, doprowadził w styczniu 1935 r. do wyboru nowych władz Towarzystwa (nie weszła do nich żadna osoba z pierwszego okresu działalności stowarzyszenia). Po raz kolejny zmieniono statut (zarejestrowany został we wrześniu 1935 r.). Wykreślono m.in. zapisy dotyczące zadań znajdujących się w kompetencji Zarządu Dóbr oraz Rady Gromadzkiej, np. dotyczące oświetlenia, urządzania chodników i ulic itp.
W latach 1935-1939 Towarzystwo koncentrowało się na obronie interesów stowarzyszonych oraz współdziałaniu z miejscowym samorządem (Radą Gromadzką), w szczególności w sprawach planu zabudowy i estetyki osiedla. Protestowano przeciwko parcelacji terenów publicznych, zwłaszcza parku. W 1937 r. przy współudziale Towarzystwa Rada Gromadzka opracowała projekt miejscowych przepisów budowlanych, które jednak nie zostały zatwierdzone, podobnie jak nie udało się wywalczyć u władz państwowych nadania Podkowie Leśnej specjalnego statusu podmiejskiego osiedla mieszkaniowego.
Ostatnie posiedzenie Zarządu Towarzystwa odbyło się w kwietniu 1939 r. W okresie II wojny światowej na terenie Generalnego Gubernatorstwa działalność przedwojennych polskich stowarzyszeń była zakazana. Próba wznowienia działalności Towarzystwa nastąpiła dopiero w latach 70., ale się nie powiodła. Towarzystwo reaktywowane zostało na fali działań opozycyjnych w 1988 r. jako stowarzyszenie zwykłe, następnie przekształcone w rejestrowe.
TPMOPL jest następcą prawnym i kontynuatorem tradycji przedwojennego Towarzystwa. Jednym z podstawowych celów działalności stowarzyszenia jest pielęgnowanie tradycji i historii Miasta-Ogrodu Podkowy Leśnej. Towarzystwo realizuje ten cel m.in. poprzez gromadzenie materiałów dotyczących historii i rozwoju Podkowy Leśnej oraz ich udostępnianie w formie wystaw (60 plansz) i publikacji książkowych (14 tomów Biblioteki Podkowiańskiej). Dla wsparcia i usystematyzowania tej działalności w październiku 2009 r. utworzone zostało w ramach TPMOPL Obywatelskie Archiwum Podkowy Leśnej (dalej: OAPL). Towarzystwo jest członkiem Sieci Archiwów Społecznych przy Ośrodku Karta. W kwietniu 2016 r. Ośrodek Karta przyznał Towarzystwu Przyjaciół Miasta Ogrodu Podkowa Leśna kod dla Obywatelskiemu Archiwum Podkowy Leśnej - PL/1007.

II. Dzieje zespołu
Zespół Archiwum działalności Towarzystwa Przyjaciół Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna do 1939 r. tworzy dokumentacja Towarzystwa do wybuchu II wojny światowej. W 1935 r. podzielona została ona na 11 teczek według założonego wówczas "Dziennika korespondencji Zarządu Towarzystwa". Dokumenty gromadziła i przechowywała Krystyna Latoń (1897-1966), sekretarz Towarzystwa od 1935 r., w swoim miejscu zamieszkania - wilii "Zagaj" przy ul. Modrzewiowej w Podkowie Leśnej, a od 1943 r., po przeprowadzce, w domu przy ul. Storczyków 10 (obecnie Kwiatowa 44). Po śmierci K. Latoń (1966) dokumenty znajdowały się pod opieką jej córki - Marii Wojnarowskiej (II voto Jezierska). Jej syn (wnuk Krystyny Latoń) - Jacek Wojnarowski - około 1980 roku oddał archiwalne dokumenty w depozyt ks. Leonowi Kantorskiemu, proboszczowi parafii pw. św. Krzysztofa w Podkowie Leśnej w latach 1964-1991. W latach 80. i 90. teczki udostępniane i wykorzystywane były na potrzeby prac naukowych m.in. dotyczących historii Podkowy Leśnej. Przywoływane dokumenty opisywano jako pochodzące z Archiwum Parafialnego lub z Archiwum Towarzystwa Przyjaciół Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna. Spis teczek z 1982 r. wskazuje na brak trzech teczek wymienionych w "Dzienniku korespondencji Zarządu Towarzystwa" oraz założenie 4 nowych: "Plany, mapy, foldery", "Różne", "Deklaracje Towarzystwa Przyjaciół", "Sekcja sportowa". W 1996 r., przed zwrotem depozytu Towarzystwu, prawdopodobnie pracownik sekretariatu parafii św. Krzysztofa, sporządził spis zawartości teczek. W 2016 r. dokumentacja uporządkowana została przez Bogdana Wróblewskiego, członka Towarzystwa. Zespół Archiwum działalności Towarzystwa Przyjaciół Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna do 1939 r. składa się obecnie z 33 jednostek archiwalnych.

III. Charakterystyka archiwalna zespołu
Tytuł zespołu (zbioru): Archiwum działalności Towarzystwa Przyjaciół Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna do 1939 r.
Granice chronologiczne: [1926-1929] 1930-1939 [1942]. Zasadniczą część zespołu tworzą akta z lat 1935-1939, nieliczne dokumenty obejmują okres wcześniejszy i dotyczą działalności Towarzystwa, właścicieli terenów Podkowy Leśnej oraz jej życia społecznego, począwszy od 1926 r. W aktach zachowane zostały także dwa dokumenty z 1942 r., gdy Towarzystwo nie prowadziło działalności, prawdopodobnie włączone przez Krystynę Latoń, która przechowywała niniejszą dokumentację.
Granice terytorialne: Dokumenty obejmują teren Podkowy Leśnej, gminę Helenów, powiat błoński, województwo warszawskie (według obecnego podziału administracyjnego: powiat grodziski, województwo mazowieckie).
Rozmiary zespołu: Zespół liczy 33 jednostki archiwalne, co stanowi 0,3 metra bieżącego.
Procentowy stan zachowania akt: Szacować można, iż akta zachowane są w ok. 70%. Spis z 1982 r. wskazuje na brak trzech teczek wymienionych w "Dzienniku korespondencji Zarządu Towarzystwa": "Elektrownia", "1% i podatek" oraz "Lokal". "I Księga protokołów posiedzeń Zarządu Towarzystwa" obejmująca lata 1932-1934 zaginęła prawdopodobnie przed 1935 r., podobnie jak większość dokumentacji dotyczącej działalności Towarzystwa z lat 1930-1934.
Struktura archiwalna zespołu: W latach 1935-1939 dokumentacja Towarzystwa prowadzona była według układu rzeczowego, w podziale na 11 grup tematycznych, którym odpowiadały teczki spraw. Przychodząca i wychodząca korespondencja odnotowywana była w "Dzienniku korespondencji Zarządu Towarzystwa". Na pismach nanoszono oznaczenia, składające się z kolejnego numeru w ramach danej grupy, oznaczenia tej grupy oraz litery "W" w przypadku pism wychodzących. System ten nie był stosowany konsekwentnie: część pism nie nosi oznaczeń, często nie przestrzegano zasady przyporządkowania pism do właściwych teczek rzeczowych. Dla powyższego okresu zachowały się pomoce kancelaryjne: "Dziennik korespondencji Zarządu Towarzystwa" oraz spis pism wychodzących "Kontrola znaczków pocztowych" (z datami i adresatami oraz cenami znaczków).
Charakterystyka techniczna materiału aktowego: Akta zespołu to w większości materiały luźne i poszyty. Występują druki, maszynopisy, rękopisy.
Fizyczny stan zachowania akt: Ze względu na zły stan zachowania części archiwaliów, udostępniane będą wtórniki, a pozostałe dokumenty w formie kopii wykonanych z zapisu cyfrowego. Inwentarz książkowy ze wstępem, dostępny w siedzibie Towarzystwa oraz w wersji elektronicznej na stronie Towarzystwa www.podkowalesna-tppl.pl.
Stan zmikrofilmowania akt: Akta nie były mikrofilmowane.
Brakowanie akt zespołu: Akta nie były brakowane.

IV. Zawartość zespołu
Zespół tworzą akta własne Towarzystwa Przyjaciół Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna z lat 1935 - 1939 oraz nieliczne dokumenty dotyczące życia społecznego Podkowy Leśnej z okresów wcześniejszych. W oryginałach i w kopiach zachowana została część korespondencji Towarzystwa z mieszańcami, Zarządem Dóbr Podkowa Leśna, Starostwem Powiatowym Błońskim, z władzami wojewódzkimi oraz podobnymi do TPMOPL stowarzyszeniami z miejscowości położonych w powiecie błońskim. Największą wartość badawczą mają: Księga protokołów Walnych Zgromadzeń Towarzystwa oraz jedna z zachowanych ksiąg protokołów posiedzeń Zarządu TPMOPL, a także korespondencja z władzami państwowymi oraz samorządowymi dotycząca statusu prawnego oraz planu zabudowy osiedla, unikalnego na ziemiach polskich przykładu realizacji miasta-ogrodu. Cennego materiału ilustracyjnego dostarczają foldery reklamujące Podkowę z końca lat 20. oraz z lat 30. XX w. Zbiór uzupełniają biuletyny Towarzystwa oraz korespondencja członków Towarzystwa z jego władzami.

V. Metody opracowania
Przy porządkowaniu akt zespołu w części zachowany został podział na teczki przyjęty w 1935 r. według działów tematycznych, wyodrębnionych w "Dzienniku korespondencji Zarządu Towarzystwa". Z uformowanych pierwotnie teczek wyjęto część archiwaliów i utworzono z nich nowe teczki, kierując się treścią wyłączonych dokumentów, co pozwoliło nadać układowi zespołu większą przejrzystość i wyodrębnić ewidencyjnie niektóre dokumenty zespołu. Dokumenty wewnątrz teczek ułożono sprawami, a w ramach spraw chronologicznie. Wyodrębnione w trakcie opracowania wtórniki pozostawiono i umieszczono na końcu teczek. Inwentarz książkowy i wstęp sporządził Bogdan Wróblewski przy wykorzystaniu Międzynarodowego Standardu Opisu Archiwalnego ISAD (G) oraz w oparciu o literaturę przedmiotu.

 Pełne opracowanie
(dokument pdf do obejrzenia lub pobrania)